اصول درمان بیماری های ارتفاع با محفظه پر فشار:
Hyperbaric treatment
انجمن پزشکی کوهستان ایران: بیماریهای ارتفاع از جمله شایعترین بیماریهای کوهنوردان در صعود به ارتفاعات بالاتر از 3000 متر می باشد. در این میان خطر ابتلا به ادم مغزی و ادم ریوی می تواند صدمات جانی داشته باشد. یکی از راه کارهای درمان فرد مبتلا به این عوارض استفاده از محفظه های پرفشار است.
برخی هیمالیانوردان کشورمان در صعودهای برون مرزی با این وسیله آشنایی دارند. ولی این وسیله در کشورمان جزو وسایل ناآشنا برای کوهنوردان می باشد، با این حال کوهنوردان ایرانی در صغود اورست بانوان در سال 1384 از این وسیله برای درمان یکی از اعضاء تیم استفاده نمود.
در اینجا برآن شدیم تا اصول کلی درمان با این وسیله موثر را بیان نماییم. همکار عزیزمان جناب آقای دکتر نادر رحیمی که از کوهنوردان خوب کشورمان نیز می باشند و سابقه چند برنامه برون مرزی نیز دارند اقدام به ترجمه مطلب زیر را نموده اند که جا دارد از ایشان صمیمانه تشکر نماییم.

تا کنون چندین نوع کیسه پر فشار طراحی و ساخته شده که در درمان انواع بیماری ارتفاع مفید بوده و در حال حاضر در دسترس می باشد. عملکرد تمام انواع آن یکسان است بدین گونه که یک کیسه یا به عبارتی یک محفظه بدون نشت، بیمار را کاملا در میان می گیرد و توسط یک پمپ یا تلمبه باد شده تا فشار داخل آن بطور محسوسی نسبت به فشار هوای محیط افزایش یابد، این تاثیر فیزیولوژیک بوده و سبب کاهش ارتفاع کاذب محسوسی(Descent) خواهد شد که می تواند توسط یک ارتفاع سنج داخل کیسه نشان داده شود. البته مقدار کاهش ارتفاع کاذب بستگی به ارتفاع واقعی که کیسه پرفشار در آن استفاده می شود دارد. بطور مثال: در ارتفاع 4250 متر(14000فوت) می توان داخل کیسه تا معادل 2100 متر(7000فوت) کاهش ارتفاع داد.
صرفنظر از انواع محفظه های پرفشار، روش کلی استفاده بدین ترتیب است که بیمار داخل کیسه قرار می
گیرد و سپس توسط تلمبه پمپ می شود تا از سوپاپ های مخصوص صدای خارج شدن هوا شنیده شود،
بعد از آن، بیمار حداقل یکساعت در آن نگهداری می شود واگر محفظه مورد استفاده فاقد سیستم تهویه
خودکار و یا جذب گاز دفعی حاصل از تنفس (دی اکسید کربن) باشد ، نیاز دارد که بسته به نوع محفظه،
بنابر دستور کار آن، بطور ممتد تلمبه زده شود تا هوای تازه همواره در جریان باشد. بعد از پایان ساعت
با بررسی وضعیت بیمار مشخص می شود که نیاز دارد تا بیشتر در کیسه بماند یا خیر.
تجربه نشان داده که در ادم حاد ریوی (HAPE ) حدود 2-4 ساعت و در ادم حاد مغزی (HACE ) عموما 4 الی 6 ساعت نیاز است تا بیمار در محفظه بماند. تلمبه زدن وحفظ جریان و فشار هوا باید به آرامی صورت پذیرد و همچنین باید با برقراری ارتباط کلامی و حتی اشاره از وضعیت بیمار مطلع بود چرا که تغییر ناگهانی فشار و به تبع آن کاهش ارتفاع، سبب ایجاد درد در گوش بیمار خواهد شد.
نکته قابل توجه اینکه، کوهنوردانی که مبتلا به درجات مختلف HAPE می شوند، تحمل قرار گرفتن در حالت خوابیده و درازکش را ندارند و قرار گرفتن در این وضعیت تحمل ناپذیر است. به همین خاطر بهتر است پس از اینکه کیسه مهار شد، آنرا در سطحی با زاویه 30 ال 40 درجه قرار داد یا اینکه در 30 الی 40 سانتیمتری قسمت سر کیسه با قرار دادن کوله پشتی یا وسائل دسترس دیگر محفظه را در وضعیت مایل قرار داد. در این حالت تنفس بسیار راحت تر خواهد شد. ولی اگر در هر صورت بعلت محدودیت مکان یا هر دلیل دیگر امکان برقراری وضعیت مایل، نبود، می توان از آن صرفنظر کرد.
برای ایجاد حد اکثر اثر درمانی بهتر است که یک کپسول اکسیژن داخل کیسه کنار بیمار درحالیکه استنشاق می کند قرار داد ولی باید توجه داشت که کپسول اکسیژن به هیچ وجه نباید نزدیک دریچه ورود هوا قرارگیرد تا مانع ورود هوا نشود.
دو نکته با اهمیت را باید در استفاده از محفظه های پر فشار حتما در نظر گرفت:
1- بیمار ادم وقتیکه در ارتفاع بالا بدون حرکت باید در کیسه قرار گیرد، ممکن است دچار کاهش دمای عمومی بدن (Hypothermia) شود بهمین خاطر بهتر است است از کیسه خواب استفاده کرد.
2- اگر محیط بیرون آفتابی باشد از آنجائیکه شدت آفتاب در ارتفاع زیاد است بهتر است کیسه در محیط سایه قرار گیرد چرا که در آفتاب، هوای داخل کیسه ممکن است تا حد پختن و آزار دهنده داغ شود.
موارد احتیاط در مصرف محفظه پر فشار:
زمانیکه بیمار فاقد تنفس خودکار است چون دراین حالت امدادگر نمی تواند تا چند دقیقه تهویه مناسب از بیرون برای داخل کیسه برقرارکند.
بهترین گزینه دراین موقع استفاده از چادر گامو (Gamow tent) است که حجم آن تقریبا دو برابر کیسه های پر فشار استاندارد رایج است که دو نفر می توانند همزمان داخل آن قرار گیرند که بسیار مفید برای بیمار در حالت ادم حاد بهمراه امدادگر است که می تواند همزمان در کنار او باشد. از این نوع محفظه جهت نجات کو دکان بهمراه یکی از والدین نیز استفاده می شود.
The Gamow Bag

Gamow Bag

GamowBag سمت چپ وCertec Bag مدل قدیم سمت راست در حال مقاسیه
Gamow Bagتقریبا اولین کیسه پر فشار بود که توسط دکتر Igor Gamow پزشک روسی الاصل در دانشگاه کلورادو و با همکاریAmerican Alpine Clubاختراع شد. رنگ آن قرمز روشن با لایه خارجی از جنس فیبرهای نایلونی است. شکل آن بصورت محفظه ای استوانه ای است که دارای زیپ سرتاسری با پنجره ای شفاف می باشد. این پنجره شفاف سبب سهولت برقراری ارتباط با بیمار داخل کیسه می شود. با تلمبه پایی ، تا برقراری فشار psi2 (mmhg105)داخل محفظه باید تلمبه زده شود. همانطور که در شکل بالا مشهود است، بیمار کاملا داخل محفظه قرار گرفته و زیپ آن کاملا بسته می شود تا بدون نشت باشد سپس توسط تلمبه پایی جریان هوا برقرار می شود. دو عدد سوپاپ وجود دارد که جهت بر قراری فشار psi2 تنظیم شده اند. زمانیکه فشار داخل کیسه به حد اکثر نیاز برسد از این سوپاپها هوا خارج می شود که سبب تنظیم فشار داخل و پرهیز از ایجاد فشار بیش از حد در داخل کیسه است.
در همه انواع آن تا زمانیکه بیمار داخل کیسه است باید مستمرا هر پنج ثانیه یک پمپ (12 بار در دقیقه) زد تا هم فشار ماکزیمم بر قرار گردد و هم اینکه CO2 در داخل کیسه تجمع پیدا نکند و هوای تازه همیشه در جریان یاشد. وزن این نوع کیسه ها تقریبا 7 کیلو گرم بوده که براحتی قابل حمل می باشد و بسرعت می توان بیمار را داخل آن قرار داد و طی1 تا 2 دقیقه با کاهش ارتفاع کاذب سبب بهبود نسبی وضعیت بیمار شد.
بزرگترین نقطه ضعف این گونه از کیسه ها ی پر فشار طول زیاد زیپ آن می باشد که پس از مدتی استفاده
حتی استفاده صحیح ،بعلت باد شدن زیاد امکان نشت آن هست . بهمین خاطر در نمونه های جدید بندهای
زرد رنگی جهت در بر گرفتن محفظه و محافظت آن در برابر فشار زیاد ، در طرفین زیپ تعبیه شده ولی
قرار دادن و خارج کردن بیمار از کیسه را محدودتر می کند.

Certec Bag
(زرد)نمونه جدید- (قرمز)نمونه قدیمی
Certec Bag موجود گونه ای از محفظه پر فشار است که اولین بار توسط یک تیم مشترک فرانسوی-آلمانی در سال 1989طراحی شده است. گونه های جدید آن برنگ زرد و آبی طراحی شده است. شکل ظاهری آن کاملا متفاوت با انواع Gamow و PAC می باشد. از ویژگیهای متفاوت آن بشرح ذیل است:
1- لایه خارجی آن از مواد پلیمری فوق العاده مقاوم ساخته شده که نسبت به کشش و اصطکاک مقاومت بسیار بالایی دارد.
2- لایه داخلی آن توسط یک لایه از مواد پلی اورتان مفروش شده که نسبت به کشش ناشی از فشار هوا مقاومت مناسبی دارد.
3- تمام سوپاپها جهت اطمینان خاطر دوبل می باشد. 2 سوپاپ جهت ورود هوا و 2 سوپاپ اتوماتیک جهت تنظیم فشار داخلی )
mb220.-4 پنجره شفاف بزرگ که براحتی اجازه ارتباط با شخص داخل محفظه را می دهد.
5- دو زیپ سر تا سری جهت لایه داخلی و خارجی ،که براحتی داخل محفظه را در دسترس قرار می دهد.
6- بر قراری فشار داخلی mb220 امکان کاهش ارتفاع مجازی - Descent– تا 2500 متر را بسته به ارتفاع واقعی می دهد.
7- وزن کل آن بهمراه کیسه و تلمبه دستی دوبل آن در مجموع 8/4 کیلوگرم است.
8- با تلمبه قوی دوبل آن که جهت فشار آن نیز بسمت پائین است با هر پمپ می توان 7/3 لیتر هوا را وارد کیسه کرد یعنی 4 پمپ برای هر دقیقه.
مقایسه با Gamow Bag
1- در Certec Bag فشار بالاتری بر قرار می شود اگر چه هنوز از نظر کلینیکی مستند نشده است که چقدر این فشار بالاتر مفید بوده با از اهمیت بیشتری برخوردار است.
2- وزن آن نسبت به Gamow Bag سبکتر بوده و دیواره دو جداره آن سبب دوام و مقاومت و ماندگاری بیشتر آن خواهد بود.
3- نسبت به Gamow Bag گرانتر بوده (2300دلار>2100دلار).
با توجه به اینکه پمپ آن بزرگ و دستی است به تجربه ثابت شده که تلمبه زدن مستمر بسیار خسته کننده بوده علی الخصوص از ناحیه کمر(Fatigu
The PAC (Portable Altitude Chamber)

The portable Altitude Chamber
Dr.Jim Duff پزشک ارتفاع که تجربه صعودهای بلند را نیز داشته یک جایگزین مناسب جهت Gamow Bag و Certec Bag طراحی کرد. PAC تقریبا هم سایز و هم وزن Gamow Bag بوده با این تفاوت که شکل آن شبیه تابوت های مومیائی مصریان است. یعنی اینکه محفظه در ناحیه پا باریکتر و در قسمت سر و شانه فضای بیشتری دارد. همانند Gamow Bag فشار داخلی آن تا psi2 بالا بالا میرود. تفاوت عمده اینکه ،زیپ آن در قسمت بالا کیسه و بصورت قطری است که اینحالت زیپ سبب می شود نسبت به سایر محفظه های پر فشار موجود، دستیابی به داخل محفظه با سرعت و سهولت بیشتری امکان پذیر شود.این سهولت دستیابی ،جهت بیمار درحال اغما یک مزیت ویژه است.
هیچگونه نمایشگر ارتفاع یا بارومتر روِِی کیسه نصب نیست ولی در عوض یک پنجره بزرگ دارد که یک محفظه پاکت مانند در آن تعبیه شده که امکان قرار دادن بارومتر یا ارتفاع سنج در آن و مشاهده از بیرون را می دهد.این مزیتی است نسبت به محفظه های دیگر که فشار سنج در قسمت لایه خارجی آن نصب شده و بدلیل امکان برخورد و اصطکاک ، امکان خرابی و حتی نشت در محل نصب آن وجود دارد .و با این طراحی امکان این خطا به حد اقل رسیده است.
نکته جالب دیگر سوپاپ اطمینانی است که درPAC بکار رفته و قابلیت تنظیم بصورت دستی و حتی در فشار پائینتر از psi2 را دارد در حالیکه در نمونه های مشابه این سوپاپ ها اتوماتیک بوده واین امکان را ندارد. مزیت آن استفاده در بیمار حالت اغما است که جهت جلوگیری از گوش درد های شدید میتوان فشار را بصورت دستی تنظیم کرد.
نکته ای راکه باید توجه داشت این است که ارتفاع سنج یا بارومتر در درمان موثر نیست، بلکه فقط وسیله ای است که جهت سهولت در تعیین و تشخیص حد فشار و یا ارتفاع کاربرد دارد. البته در سمت راست جداره PAC جدول دستورالعمل با توجه به ارتفاعهای مختلف وجود دارد که براحتی در دسترس است و در صورت لزوم می توان از بارومتر یا ارتفاع سنج با قرار دادن در جایگاه مخصوص استفاده کرد.
زیپ کوتاه و طراحی ساده آن سبب شده که نسبت به انواع مشابه ، قیمت تمام شده آن ارزانتر ( 1200
دلار) بوده و هم اینکه امکان نشت را کمتر کرده و با توجه به این که زیپ در قسمت بالای کیسه قرار دارد
، سهولت دستیابی به فضای محفظه بیشتر شده است.
نوشته: دکتر نادر رحیمی
عضو انجمن پزشکی کوهستان ایران
برگرفته از سایت: http://www.high-altitude-medicine.com/hyperbaric.html













